Ngā tuhinga kua whakaputaina 19/5/2023

I whakaputaina te pūrongo hou a te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi, Kāinga Kore: The Stage One Report of the Housing Policy and Services Kaupapa Inquiry on Māori Homelessness ki te hōputu whakaputanga hukihuki. E tohu ana tēnei i te otinga ki te wāhanga tuatahi o te ruku tātari a Te Taraipiunara ki te kaupapahere wharenoho me ngā ratonga, ā, e kapi ana te wā mai i te tau 2009 ki te tau 2021.

Ko ngā otinga o te Taraipiunara kua takahi te Karauna i ana herenga Tiriti nā runga anō i ētahi āhuatanga. I whakarite te Karauna i te whakamāramatanga o te kāinga kore i te tau 2009 me te akoako ngoikore ki ngāi Māori, ā, i roto i ngā tau e whitu i muri mai ko te tikanga kāore i paku aha ki te urupare i ngā taumata o te kāinga kore mō ngāi Māori e piki ake ana. I waihanga i te rautaki wharenoho Māori engari kāore i whakatinanahia, ā, i whakawhāiti i te āhei ki te rēhita wharenoho pāpori ahakoa te whakawhirinakitanga o ngā Māori ki te wharenoho pāpori. I whakaiti hoki te Karauna i te hautanga o ōna rawa wharenoho tūmatanui, pāpori rānei. Hui katoa, i takahi ēnei mahi i ngā mātāpono Tiriti o te whakahaumaru hohe, te mana taurite, me te kāwanatanga pai. I whakaae te Karauna nāna te Tiriti i takahi i te wāhanga tōmua o te angawā ruku tātari.

Ka kī te pūrongo, i taua wā mai i te tau 2016, i te wā i ākina te Kāwanatanga kia aro atu ki te mōrearea wharenoho, kua mahi te Karauna i te raupapatanga tikanga kia whawhai ki te kāinga kore mō ngāi Māori. Nā te mea i mahia ēnei i mua tata atu (i te wā rānei e haere ana) i te ruku tātari o te Taraipiunara, kāore anō kia taea te pāpātanga me te tautukutanga Tiriti te ine. Heoi anō, tērā ētahi āhuatanga, kua takahi tonu te Karauna i te Tiriti nā te whāiti o tana akoako mō ana rautaki hou, te mūhore haere tonu kia kohikohi i ngā raraunga kāinga kore, te ngoikore o tana ruruku i waenga i ngā tari kāwanatanga, te mūhore haere tonu kia whakahou i te pūnaha toiora kia whakapai ake i ngā putanga mō ngāi Māori, me te kore tautoko i te rangatahi kāinga kore.

E whakaūngia ana e te Taraipiunara he herenga Tiriti tō te Karauna ki whakahaumaru i te rangatiratanga ki ngā kāinga engari, ka kī he iti rawa ngā kāinga tuku iho ināianei nā te tāmitanga me te nohonoho tāone. E ai ki te Taraipiunara, i runga i ngā āhuatanga nei, ko te wā tīmata mō te whakatutukitanga a te Karauna i tana haepapa Tiriti ko te whakarato i te wharenoho tika ki ngā Māori kāinga kore, nā te mea koinā te matea wawe.

Nā te huhua o ngā tāpaetanga ki te kāinga kore, kāore anō te Taraipiunara kia tautuhi i ngā rongoā ki te raruraru i roto i tēnei pūrongo wāhanga tahi. He take tērā mō te pūrongo a te Taraipiunara e whakaputaina ana ā muri atu i te whakatewhatewha a te Ruku Tātari Wharenoho me ngā Ratonga i ngā take whānui e mārama ana ka noho hei tūāpapa o te kāinga kore me ngā raruraru wharenoho mō ngāi Māori whānui tae atu ki te pāpātanga o te tāmitanga, te pūnaha puritanga whenua Māori, me ngā kōkiritanga ā-anga o te rawakore. Engari, ā, ahakoa te tono o ētahi kaikerēme kia whānui atu te tirohanga, ko te arotahi o te pūrongo ki ngā rautaki me ngā kaupapahere o te Karauna kia whakaiti i te kāinga kore mō ngāi Māori mai i te tau 2009. I tohu te Taraipiunara i tēnei korahi whāiti i tana tauākī whakataunga take i whakaputaina i mua i te tīmatanga o ngā nohoanga.

Ahakoa ka whakatārewahia ngā otinga mō ngā take e pā ana ki te wharenoho i runga i te whenua Māori ki te tuawhenua, e kite ana hoki te Taraipiunara i ngā āhuatanga noho o ngā Māori maha kua hoki ki te noho i runga i ō rātou whenua. E ai ki te Taraipiunara me kaua e whakaaetia tēnei āhuatanga i te rautau rua tekau mā tahi i Aotearoa.

Kotahi te tūtohutanga o te Taraipiunara: me mahi tahi te Karauna me ngā kaikerēme kia whakaputa i te whakamāramatanga hou o te kāinga kore e whakauru ana i ngā tirohanga Māori.

Ka tū ngā nohoanga mō tēnei wāhanga whakaarotau o te ruku tātari wharenoho i waenga i te Māehe me te Noema 2021. I whakaae te Taraipiunara kia tīmata te ruku tātari mā te urupare i te take o te kāinga kore mō ngāi Māori nā te mea koinei te tono pākaha o te nuinga o ngā kaikerēme, ā, i tautokona tēnei whakaaro e te Karauna. I rangona e te Taraipiunara ngā kaikerēme i roto i ngā kerēme 79, ā, i tae ā-tinana ngā kaiwhakaatu mō te Karauna i ngā tari kāwanatanga motuhake e rima. I karangahia ngā kaiwhakaatu hangarau e ngā kaikerēme, engari kāore i kirimanatia te rangahau mō tēnei wāhanga o te ruku tātari.

Ka tīmata te Ruku Tātari Kaupapahere Wharenoho me ngā Ratonga ki te wāhanga matua o tōna hōtaka nohoanga i te tau 2024.

Ko ngā mema o te rōpū mō te ruku tātari ko Kaiwhakawā Craig Coxhead (mana whakahaere), Dr Paul Hamer, Prue Kapua, and Basil Morrison.

Kāinga Kore: Te Pūrongo Wāhanga Tuatahi o te Ruku tātari ā-kaupapa mō te Kaupapahere Wharenoho me ngā Ratonga mō te Kāinga Kore mō Ngāi Māori – Putanga hukihuki i mua i te whakaputanga e wātea ana ināianei kia tīkina ake hei kōnae PDF:

Kāinga Kore:Te Pūrongo Wāhanga Tuatahi o te Ruku tātari ā-kaupapa mō te kaupapahere Wharenoho me ngā ratonga mō te Kāinga kore mō ngāi Māori – Putanga hukihuki i mua i te Whakaputanga [PDF, 11Mb](hononga o waho)

Mō ngā pakirehua arapāho, tēnā whakapā atu ki te pokapū arapāho o te Tāhū o te Ture(hononga o waho).

Major issues covered

Homelessness

Rahinga: