Ngā tuhinga kua whakaputaina 9/6/2020

Kua kitea e te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi ētahi takahi i te tiriti i roto i tana pūrongo mō ngā kerēme hauora, mātauranga, me te reo ki Te Rohe Pōtae.

Kua kitea e te Taraipiunara, nā runga anō i ngā takahi a te Karauna i Te Tiriti o Waitangi, i puta mai ngā putanga hauora me te oranga kino wā roa e haere tonu ana mō ngā Māori maha i roto i Te Rohe Pōtae.

I tēnei rā i whakaputa te Taraipiunara i ngā putanga o ngā upoko e rua i mua i te whakaputanga kei roto te wāhanga V o Te Mana Whatu Āhuru: Pūrongo mō ngā Kerēme oTe Rohe Pōtae. Ka whai tēnei i te tukunga o ngā wāhanga I ki te IV i waenga i te Hepetema 2018 me te Tīhema 2019. E aro ana te pūrongo ki ngā kerēme e 277 e pā ana ki ngā mahi Karauna i roto i Te Rohe Pōtae i muri iho i te waitohutanga o te Tiriti i te 6 o Pēpuere 1840.

Ko te Wāhanga V te otinga o te matapaki whānui o te pūrongo mō te hononga Tiriti i te rohe me ngā pāpātanga o ngā whakaaetanga o Te Ōhākī Tapu i waenga i ngā Māori o Te Rohe Pōtae me te Karauna mā te whakatutuki i ngā kerēme e hāngai ana ki te hauora, te inu waipiro me te whakahaere, ngā āhuatanga ohapori, te mātauranga, me te whakahaere me te whanaketanga o te reo Māori. Pērā i te matapakitanga i ngā wāhanga tīmatanga o tēnei pūrongo, i oati ngā whakaaetanga o Te Ōhākī Tapu (1883-85) kia whakamana ā-rohe i te taurangi Tiriti ki te whakapūmau i te rangatiratanga me te mana whakahaere o te Māori i runga i ō rātou whenua me ō rātou kaupapa.

Ka kōrerotia ngā taipitopito i roto i ngā taunakitanga i arotakehia i te wāhanga V o te pūrongo o ngā tini mahi me te hapanga a te Karauna i kore ai i tutuki ngā whakaaetanga o Te Ōhākī Tapu me ngā kawenga me ngā haepapa Tiriti i whakatinanahia ai. I te mutunga iho, e whakaatu ana ngā putanga hauora me te oranga kino wā roa e haere tonu ana mō ngā Māori maha i roto i Te Rohe Pōtae te pāpātanga taumaha o ngā takahanga Tiriti a te Karauna o mua.

Kua kitea e te Taraipiunara i whai wāhi ngā kaupapahere o te Karauna e pā ana ki te whenua ki te tūnguru o te pūtake ohaoha, rauemi hoki. Ki te kore i pērā, ka whakamahia pea ēnei mō te oranga o ngā Māori o Te Rohe Pōtae e pāngia ana e te taumahatanga. Nā runga anō i tēnei, i te whakataumahatia a ngāi Māori i roto i te ōhanga ā-rohe, he iti iho te whiwhinga pūtea i ētahi atu rōpū o te taupori, he kino iho te hauora me te kounga o te wharenoho, ā, me hūnuku ki waho o te rohe, me te tūponotanga iti ka whai mahi rātou, ā, mō ngā tau huhua kāore i a rātou te mana whakahaere ā-pāpori i runga i te hauora me te oranga o ō rātou hapori, tae atu ki ngā take pērā i te inu waipiro me ngā waeture.

I ngā takiwā o te mātauranga me te reo Māori, kua whakaatu te taunakitanga i te āputa nui i waenga i ngā oati o te Tiriti me ngā whakaaetanga o Te Ōhākī Tapu me ngā wheako o ngā kaikerēme me ō rātou tūpuna. Otirā, i kitea e te Taraipiunara he hononga mārama i waenga i te hekenga o te kōrerotia o te reo Māori i roto i te rohe o te ruku tātari puta noa i te rautau rua tekau ki te whakawātea whenua o ngā whenua Māori i Te Rohe Pōtae me te tūnguru o te mana whakahaere Māori,  o ngā āhua noho māorioori noa, o te whakahaere pāpori, tae atu ki te horapa o te kura ā-iwi taketake, ā-poari hoki i whakahaeretia e te Kāwanatanga puta noa i te rohe.

Mō te nuinga o te rautau rua tekau, he whakaarotau ki te mātauranga i whakahaeretia e te Kāwanatanga i roto i Te Rohe Pōtae ngā whāinga whakawhenumi, kaua te pūmautanga o te reo Māori me ngā tikanga ahurea, ka mutu, i ētahi wā e whiua ā-tinanatia ana ngā tamariki hei momo ōpaki o te uruhi. He tohumate ēnei takarepatanga o te mūhore nui ake o te Karauna ki te whakatūturu i ngā kōwhiringa mā ngā mātua Māori kia whai tikanga tā rātou whakaurunga ki te mātauranga o ā rātou tamariki mā te whakakanohitanga tōkeke i runga i ngā rōpu mana whakahaere ā-kura, ā, ki te taumata ā-rohe. Ka miramira hoki te taunakitanga i mua i te aroaro o te Taraipiunara i te whānuitanga o ētahi atu kaupapahere, mahi, hapanga hoki a te Karauna e whakaparahako ana, ā, ka whai wāhi ki te tautika-kore ā-mātauranga. Ahakoa i whakapaingia ake i ētahi āhuatanga, he whānui te pānga haere tonu o te tauira o te tautika-kore i matapakihia i tēnei wāhanga o te pūrongo ki te taumata teitei o te taumahatanga ā-mātauranga e pāngia tonutia ai ngā Māori maha nō Te Rohe Pōtae i tēnei wā.

Ka urupare ngā upoko e toe ana o tēnei pūrongo i ngā kerēme tauwhāiti ā-matawhenua e pā ana ki ngā takiwā tauwhāiti o Te Rohe Pōtae.

Wāhanga V o Te Mana Whatu Ahuru: E wātea ana he pūrongo mō ngā Kerēme o Te Rohe Pōtae kia tīkina ake ināianei:

Te Mana Whatu Ahuru: Pūrongo mō ngā Kerēme oTe Rohe Pōtae, Wāhanga V – Putanga i mua i te Whakaputanga [PDF, 2.1Mb](hononga o waho)

Mō ngā pakirehua arapāho katoa, whakapā atu ki te tīma pāpāho o te Tāhū o te Ture, (04) 918 8836  media@justice.govt.nz rānei.

 

 

Wai 898 Vol 5
Report

Te Mana Whatu Ahuru: Report on Te Rohe Pōtae Claim, volume 5

Index to the Wai 898 Combined Record of Inquiry for the Te Rohe Pōtae District

The Waitangi Tribunal’s Te Mana Whatu Ahuru: Report on Te Rohe Pōtae Claims is the outcome of 277 Treaty of Waitangi claims submitted by Māori of the Te Rohe Pōtae inquiry district. This district extends from Whāingaroa Harbour to northern Taranaki, and inland to the Waikato River and Taumarunui.

The claims in the report were brought to the Waitangi Tribunal on behalf of a diverse range of groups and individuals. They alleged that the Crown breached the principles of the Treaty through a range of actions that resulted in significant prejudice to claimants and their tūpuna. Of the claims that would eventually come to be part of the Te Rohe Pōtae District Inquiry, the first was submitted to the Tribunal in March 1987 by Margaret Makariti Poinga on behalf of herself and members of Ngāti Hikairo. The last was the claim of Angeline Greensill concerning Māui’s dolphin and their threat of extinction, submitted to the Tribunal in September 2014.

The Te Rohe Pōtae Tribunal panel comprised Judge David Ambler (presiding officer), Sir Hirini Mead, Professor Pou Temara, John Baird, and Dr Aroha Harris. After the death of Judge Ambler in 2017, Deputy Chief Judge Caren Fox was appointed to the role of presiding officer.

The Tribunal heard 23 weeks of evidence, including six Ngā Kōrero Tuku Iho hui to hear traditions and oral evidence. Hearings began in March 2010 and ended in February 2015.

 

18 Dec 2023
Rahinga: 2.67MB